1. Wprowadzenie

Chrześcijaństwo jest religią w sposób szczególny związaną z historią. Jego centrum nie stanowi jedynie określony system filozoficzny, moralny czy religijny, lecz osoba Jezusa Chrystusa oraz wydarzenia związane z Jego życiem, śmiercią i – w perspektywie wiary – zmartwychwstaniem.

Dlatego pytanie o historyczność Jezusa posiada znaczenie nie tylko dla historii starożytnej, ale również dla teologii fundamentalnej i dogmatycznej.

Należy jednak od początku rozróżnić dwa pytania:

1. Pytanie historyczne:
Czy Jezus z Nazaretu był rzeczywistą postacią historyczną i co można ustalić o Jego życiu za pomocą metod historycznych?

2. Pytanie teologiczne:
Kim jest Jezus z Nazaretu w świetle wiary chrześcijańskiej?

Historyk, posługując się metodą historyczno-krytyczną, może badać źródła dotyczące Jezusa, środowisko Jego życia, działalność, nauczanie oraz okoliczności śmierci. Stwierdzenie natomiast, że Jezus jest Chrystusem, Synem Bożym i Zbawicielem, należy już do porządku wiary i teologicznej interpretacji Jego osoby.

I. JEZUS JAKO POSTAĆ HISTORYCZNA

2. Problem historyczności Jezusa

Współczesne badania historyczne zasadniczo przyjmują, że Jezus z Nazaretu był rzeczywistą postacią historyczną.

Dyskusja naukowa dotyczy przede wszystkim nie samego faktu Jego istnienia, lecz możliwości rekonstrukcji poszczególnych elementów Jego życia, działalności i nauczania.

Należy przy tym pamiętać, że Jezus żył w środowisku prowincjonalnym Imperium Rzymskiego, nie należał do rzymskich elit politycznych ani intelektualnych i podczas swojej publicznej działalności oddziaływał przede wszystkim na terenie Galilei i Judei. Nie należy więc oczekiwać takiego rodzaju dokumentacji, jaką posiadamy w przypadku cesarzy, wodzów czy wysokich urzędników państwowych.

Świadectwa dotyczące Jezusa można podzielić na:

A. źródła chrześcijańskie,
B. źródła żydowskie,
C. źródła rzymskie.

II. ŹRÓDŁA CHRZEŚCIJAŃSKIE

3. Listy św. Pawła

Najstarszymi zachowanymi pismami chrześcijańskimi nie są Ewangelie, lecz listy św. Pawła.

Autentyczne listy Pawłowe powstały zasadniczo w latach 50. I wieku, a więc stosunkowo niedługo po śmierci Jezusa.

Paweł nie przedstawia biografii Jezusa, ponieważ cel jego listów jest inny. Zakłada jednak historyczne istnienie Jezusa i przekazuje informacje dotyczące m.in.:

  • Jego żydowskiego pochodzenia;
  • posiadania uczniów;
  • istnienia grupy Dwunastu;
  • ustanowienia Eucharystii;
  • śmierci;
  • ukrzyżowania;
  • pogrzebania;
  • wiary pierwszych chrześcijan w Jego zmartwychwstanie.

Szczególne znaczenie posiada 1 Kor 15,3–5, gdzie Paweł przytacza tradycję dotyczącą śmierci, pogrzebania, zmartwychwstania i ukazywania się Chrystusa.

Tekst jest ważny również dlatego, że Paweł wyraźnie zaznacza, iż sam tę tradycję otrzymał i następnie ją przekazuje.

Oznacza to, że zawarte w niej wyznanie wiary jest wcześniejsze od samego listu.

Paweł wspomina również swoje kontakty z Piotrem (Kefasem) oraz Jakubem, „bratem Pańskim” (por. Ga 1,18–19).

Z punktu widzenia badań historycznych listy Pawłowe są więc niezwykle ważnym świadectwem istnienia Jezusa i bardzo wczesnej wiary chrześcijańskiej.

4. Ewangelie jako źródła historyczne

Najobszerniejszymi starożytnymi źródłami dotyczącymi życia Jezusa są cztery Ewangelie kanoniczne:

Ewangelia według św. Marka,
Ewangelia według św. Mateusza,
Ewangelia według św. Łukasza,
Ewangelia według św. Jana.

Ewangelie nie są współczesnymi biografiami w dzisiejszym znaczeniu tego słowa. Są tekstami religijnymi napisanymi z perspektywy wiary pierwszych wspólnot chrześcijańskich.

Nie oznacza to jednak, że są pozbawione wartości historycznej.

Autorzy Ewangelii przekazują tradycje dotyczące:

  • działalności Jezusa;
  • Jego nauczania;
  • przypowieści;
  • uczniów;
  • sporów z przeciwnikami;
  • działalności cudotwórczej przypisywanej Jezusowi;
  • ostatnich dni w Jerozolimie;
  • procesu;
  • ukrzyżowania;
  • śmierci i pogrzebu.

Dla historyka konieczna jest jednak krytyczna analiza tych przekazów, uwzględniająca ich charakter literacki i teologiczny.

5. Ewangelie synoptyczne

Mateusz, Marek i Łukasz nazywani są Ewangeliami synoptycznymi, ponieważ posiadają wiele wspólnego materiału i podobną strukturę.

Współczesna egzegeza najczęściej przyjmuje pierwszeństwo Ewangelii Marka, z której w pewnym zakresie korzystali Mateusz i Łukasz.

Istnienie zależności literackiej oznacza, że nie można po prostu traktować każdego podobnego opisu w Ewangeliach jako całkowicie niezależnego świadectwa.

Badacz powinien więc pytać:

  • jakie źródła wykorzystał autor;
  • które tradycje są od siebie niezależne;
  • jakie elementy pochodzą z wcześniejszego przekazu;
  • jakie elementy wynikają z redakcyjnej pracy ewangelisty.

III. ŹRÓDŁA POZACHRZEŚCIJAŃSKIE

6. Józef Flawiusz

Jednym z najważniejszych pozachrześcijańskich autorów wspominających Jezusa jest żydowski historyk Józef Flawiusz.

W swoim dziele Dawne dzieje Izraela (Antiquitates Iudaicae), napisanym pod koniec I wieku, Flawiusz wspomina Jezusa.

Najbardziej znany fragment określany jest jako Testimonium Flavianum.

Tekst w formie zachowanej w późniejszych rękopisach zawiera sformułowania, które najprawdopodobniej zostały częściowo zmodyfikowane przez chrześcijańskich kopistów. Z tego względu jego dokładne pierwotne brzmienie jest przedmiotem dyskusji.

Znaczna część badaczy przyjmuje jednak, że u podstaw zachowanego fragmentu znajdowała się autentyczna wzmianka Flawiusza o Jezusie.

Jeszcze istotniejszy jest drugi fragment, w którym Flawiusz wspomina śmierć Jakuba, określając go jako:

„brata Jezusa zwanego Chrystusem”.

Świadectwo Flawiusza ma szczególne znaczenie, ponieważ pochodzi od autora żydowskiego, który nie był chrześcijaninem.

7. Tacyt

Ważne świadectwo rzymskie pochodzi od historyka Tacyta.

W Rocznikach (Annales), opisując prześladowanie chrześcijan przez Nerona po pożarze Rzymu, Tacyt wyjaśnia pochodzenie nazwy „chrześcijanie”.

Wspomina, że Christus, od którego pochodziła ich nazwa, został stracony za panowania Tyberiusza z rozkazu prokuratora Poncjusza Piłata.

Tacyt pisał na początku II wieku.

Jego świadectwo potwierdza kilka istotnych elementów:

  • istnienie postaci określanej jako Christus;
  • egzekucję tej osoby;
  • związek egzekucji z Poncjuszem Piłatem;
  • panowanie cesarza Tyberiusza;
  • istnienie chrześcijan w Rzymie w I wieku.

Tacyt odnosi się do chrześcijaństwa nieprzychylnie, dlatego jego świadectwo nie może być uznane za chrześcijańską apologetykę.

8. Pliniusz Młodszy

Kolejnym ważnym źródłem jest korespondencja Pliniusza Młodszego z cesarzem Trajanem, pochodząca z początku II wieku.

Jako namiestnik Bitynii Pliniusz zetknął się z chrześcijanami i zwrócił się do cesarza z pytaniem dotyczącym sposobu postępowania wobec nich.

Opisuje chrześcijan jako ludzi, którzy zbierają się w określonym dniu i śpiewają hymn Chrystusowi jak Bogu.

Świadectwo Pliniusza nie dostarcza wielu informacji o ziemskim życiu Jezusa. Jest jednak bardzo ważne dla historii wczesnego chrześcijaństwa.

Pokazuje, że na początku II wieku kult Chrystusa był już rozpowszechniony poza Palestyną.

9. Swetoniusz

Rzymski historyk Swetoniusz wspomina o niepokojach wśród Żydów w Rzymie za panowania cesarza Klaudiusza, wywoływanych – według jego sformułowania – za sprawą niejakiego „Chrestosa”.

Interpretacja tego fragmentu nie jest pewna.

Możliwe, że chodzi o konflikty związane z głoszeniem Chrystusa w rzymskiej społeczności żydowskiej, ale nie można wykluczyć innych interpretacji.

Z tego względu świadectwo Swetoniusza ma mniejszą wartość dla rekonstrukcji historycznej osoby Jezusa niż świadectwa Tacyta czy Józefa Flawiusza.

10. Źródła rabiniczne

W późniejszej literaturze rabinicznej pojawiają się również wzmianki, które bywają odnoszone do Jezusa.

Ich wykorzystanie jest jednak metodologicznie trudne, ponieważ:

  • zostały zapisane stosunkowo późno;
  • część tradycji mogła powstać w kontekście polemiki z chrześcijaństwem;
  • identyfikacja niektórych postaci z Jezusem z Nazaretu pozostaje dyskusyjna.

Dlatego literatura rabiniczna ma ograniczone znaczenie dla rekonstrukcji życia historycznego Jezusa.

IV. CO MOŻEMY USTALIĆ HISTORYCZNIE?

11. Podstawowe fakty dotyczące Jezusa

Metoda historyczna nie pozwala z jednakową pewnością odtworzyć każdego wydarzenia opisanego w Ewangeliach.

Istnieje jednak szereg danych dotyczących Jezusa, które w badaniach historycznych posiadają mocne podstawy.

Do najważniejszych należą:

1. Jezus był Żydem

Jezus należał do narodu żydowskiego i Jego działalność należy rozumieć w kontekście judaizmu okresu Drugiej Świątyni.

2. Był związany z Galileą

Tradycja jednoznacznie wiąże Jezusa z Nazaretem i Galileą.

3. Został ochrzczony przez Jana Chrzciciela

Chrzest Jezusa przez Jana jest jednym z wydarzeń szeroko uznawanych przez badaczy za historycznie bardzo prawdopodobne.

4. Prowadził publiczną działalność nauczycielską

Jezus występował jako nauczyciel i głosiciel.

Centralnym tematem Jego przepowiadania było królestwo Boże.

5. Gromadził uczniów

Wokół Jezusa powstała grupa uczniów. Szczególne znaczenie tradycja przypisuje grupie Dwunastu.

6. Posługiwał się przypowieściami

Przypowieści należą do najbardziej charakterystycznych form nauczania przypisywanych Jezusowi.

7. Był postrzegany jako uzdrowiciel i egzorcysta

Źródła przekazują liczne tradycje dotyczące uzdrowień i egzorcyzmów Jezusa.

Historyk może badać fakt istnienia takich przekazów oraz reputację Jezusa jako cudotwórcy. Ocena nadprzyrodzonego charakteru cudu wykracza natomiast poza kompetencje samej metody historycznej.

8. Przybył do Jerozolimy

Ostatni etap działalności Jezusa związany był z Jerozolimą.

9. Został ukrzyżowany

Śmierć Jezusa przez ukrzyżowanie należy do najlepiej poświadczonych wydarzeń Jego życia.

10. Egzekucja nastąpiła za Poncjusza Piłata

Jezus został stracony w okresie, gdy Poncjusz Piłat sprawował urząd rzymskiego prefekta Judei.

V. JEZUS HISTORII A CHRYSTUS WIARY

12. Powstanie problemu

W nowożytnej teologii pojawiło się rozróżnienie pomiędzy:

„Jezusem historii”
a
„Chrystusem wiary”.

„Jezus historii” oznacza Jezusa badanego za pomocą metod nauk historycznych.

„Chrystus wiary” oznacza Jezusa wyznawanego przez wspólnotę chrześcijańską jako Mesjasza, Syna Bożego i Zbawiciela.

Rozróżnienie to może być metodologicznie użyteczne, ale błędem byłoby przekształcenie go w całkowite rozdzielenie dwóch rzeczywistości.

Wiara chrześcijańska twierdzi bowiem, że Chrystus wiary jest tym samym Jezusem, który rzeczywiście żył w określonym miejscu i czasie.

13. Poszukiwania Jezusa historycznego

Badania nad historycznym Jezusem przechodziły kilka etapów.

Pierwsze poszukiwanie – First Quest

W XVIII i XIX wieku podejmowano próby rekonstrukcji „prawdziwego Jezusa” niezależnie od dogmatów Kościoła.

Powstawały liczne „żywoty Jezusa”, których autorzy próbowali odtworzyć Jego postać metodami historycznymi.

Problemem wielu takich rekonstrukcji było projektowanie na Jezusa własnych przekonań filozoficznych i religijnych autora.

„No Quest”

W pierwszej połowie XX wieku pojawił się większy sceptycyzm wobec możliwości dokładnego odtworzenia biografii Jezusa.

Duże znaczenie miała tu teologia Rudolfa Bultmanna, który silnie podkreślał znaczenie kerygmatu pierwszego Kościoła.

New Quest

W połowie XX wieku ponownie podjęto badania nad historycznym Jezusem, próbując określić, jakie elementy tradycji ewangelicznej można z odpowiednim prawdopodobieństwem wiązać z Jego historyczną działalnością.

Third Quest

Od końca XX wieku szczególne znaczenie zyskało badanie Jezusa w kontekście judaizmu okresu Drugiej Świątyni.

Podkreślono, że Jezusa nie można właściwie zrozumieć bez Jego żydowskiego środowiska religijnego, społecznego i kulturowego.

VI. METODA HISTORYCZNA

14. Kryteria autentyczności

W XX-wiecznych badaniach nad Jezusem historycznym rozwinięto tzw. kryteria autentyczności, które miały pomagać w ocenie tradycji ewangelicznych.

Do najbardziej znanych należą:

Kryterium wielorakiego poświadczenia

Jeżeli określona tradycja pojawia się w kilku niezależnych źródłach lub różnych formach tradycji, wzrasta jej znaczenie historyczne.

Kryterium zakłopotania

Za potencjalnie historyczne uznawano tradycje, które mogły być niewygodne dla pierwszych chrześcijan.

Klasycznym przykładem jest chrzest Jezusa przez Jana Chrzciciela, który mógł rodzić pytanie, dlaczego bezgrzeszny Jezus przyjmuje chrzest związany z nawróceniem.

Kryterium nieciągłości

Za szczególnie prawdopodobne uznawano wypowiedzi lub działania, których nie można łatwo wyprowadzić ani z ówczesnego judaizmu, ani z późniejszego Kościoła.

Kryterium zgodności

Jeżeli określona tradycja pozostaje zgodna z innymi danymi uznanymi za historycznie prawdopodobne, wzmacnia to argument za jej autentycznością.

15. Ograniczenia kryteriów autentyczności

Współczesne badania podchodzą do tych kryteriów ostrożniej niż dawniej.

Nie można traktować ich jak matematycznego testu pozwalającego podzielić każde zdanie Ewangelii na „historyczne” i „niehistoryczne”.

Szczególnie problematyczne może być kryterium nieciągłości. Jezus był przecież Żydem, dlatego podobieństwo Jego nauczania do judaizmu nie stanowi argumentu przeciw jego autentyczności.

Podobnie wpływ nauczania Jezusa na późniejszy Kościół jest czymś naturalnym. Nie można więc automatycznie uznać tradycji za późniejszą tylko dlatego, że odpowiada przekonaniom pierwszych chrześcijan.

Obecnie większą uwagę zwraca się na:

  • kontekst historyczny;
  • judaizm Drugiej Świątyni;
  • kulturę przekazu ustnego;
  • pamięć społeczną;
  • charakter literacki źródeł;
  • całościową ocenę prawdopodobieństwa historycznego.

VII. HISTORYCZNOŚĆ A ZMARTWYCHWSTANIE

16. Szczególny charakter problemu

Najważniejszym, a zarazem metodologicznie najtrudniejszym zagadnieniem jest zmartwychwstanie Jezusa.

Należy tu bardzo precyzyjnie odróżnić metodę historyczną od twierdzenia teologicznego.

Historyk może badać między innymi:

  • śmierć Jezusa;
  • tradycje dotyczące Jego pogrzebu;
  • przekazy dotyczące pustego grobu;
  • bardzo wczesne świadectwa wiary w zmartwychwstanie;
  • przekonanie uczniów, że Jezus ukazał się im po śmierci;
  • gwałtowny rozwój głoszenia zmartwychwstałego Chrystusa.

Samo twierdzenie:

„Bóg wskrzesił Jezusa z martwych”

nie jest jednak zwykłym twierdzeniem historycznym tego samego rodzaju co:

„Jezus został ukrzyżowany przez Rzymian”.

Zmartwychwstanie w rozumieniu chrześcijańskim oznacza działanie Boga i przekroczenie zwykłego porządku historii. Dlatego jego pełne uznanie należy do aktu wiary.

Nie oznacza to, że wiara w zmartwychwstanie jest pozbawiona odniesienia do historii. Przeciwnie – chrześcijaństwo twierdzi, że wiara paschalna powstała w związku z konkretnymi wydarzeniami dotyczącymi Jezusa i Jego uczniów.

VIII. ZNACZENIE DLA TEOLOGII DOGMATYCZNEJ

17. Wcielenie i historia

Historyczność Jezusa posiada fundamentalne znaczenie dla dogmatyki ze względu na prawdę o Wcieleniu.

Chrześcijaństwo nie głosi jedynie, że Bóg przekazał człowiekowi pewne ponadczasowe idee.

Głosi, że:

„Słowo stało się ciałem” (J 1,14).

Syn Boży wszedł w ludzką historię.

Dlatego Credo umieszcza wydarzenie Chrystusa w konkretnym kontekście historycznym:

„ukrzyżowany również za nas, pod Poncjuszem Piłatem”.

Wymienienie imienia rzymskiego namiestnika ma także znaczenie teologiczne: wskazuje, że wydarzenie zbawcze nie zostaje przedstawione jako mit rozgrywający się poza czasem, lecz jako związane z określonym momentem historii.

18. Prawdziwe człowieczeństwo Chrystusa

Historyczność Jezusa pozostaje również związana z dogmatem o prawdziwym człowieczeństwie Chrystusa.

Sobór Chalcedoński (451) wyznał jednego i tego samego Chrystusa:

prawdziwego Boga i prawdziwego człowieka.

Jezus nie jest więc jedynie pozornie człowiekiem.

Posiada rzeczywistą ludzką naturę i rzeczywistą ludzką historię.

Narodził się, żył w określonej kulturze, posługiwał się konkretnym językiem, spotykał określonych ludzi i poniósł rzeczywistą śmierć.

Historyczność Jezusa nie jest zatem zagadnieniem obojętnym wobec chrystologii.

IX. NAJWAŻNIEJSZE ROZRÓŻNIENIA

19. Historia, interpretacja i wiara

W badaniu Jezusa należy unikać dwóch skrajności.

Skrajność pierwsza: fideizm

Polegałaby na twierdzeniu, że badania historyczne są całkowicie nieistotne, ponieważ wystarcza sama wiara.

Chrześcijaństwo posiada jednak charakter historyczny. Dlatego pytania dotyczące historycznego Jezusa są uzasadnione.

Skrajność druga: redukcjonizm historyczny

Polegałby na przekonaniu, że o Jezusie można powiedzieć sensownie tylko to, co można udowodnić metodami współczesnej historiografii.

Teologia zwraca uwagę, że metoda historyczna z natury posiada określone granice i nie jest narzędziem pozwalającym rozstrzygać wszystkie pytania metafizyczne i teologiczne.

Należy więc rozróżniać, ale nie przeciwstawiać:

historię – interpretację – wiarę.

X. PODSUMOWANIE

20. Najważniejsze tezy do zapamiętania

1. Jezus z Nazaretu jest postacią historyczną.
Jego istnienie przyjmuje zdecydowana większość badaczy starożytności i historycznego Jezusa.

2. Najważniejsze źródła dotyczące Jezusa są chrześcijańskie.
Szczególne znaczenie posiadają listy Pawłowe i Ewangelie.

3. Istnieją również źródła pozachrześcijańskie.
Najważniejsze pochodzą od Józefa Flawiusza i Tacyta; dla historii wczesnego chrześcijaństwa ważny jest również Pliniusz Młodszy.

4. Ewangelie są jednocześnie świadectwami wiary i źródłami historycznymi.
Ich teologiczny charakter nie pozbawia ich wartości historycznej, ale wymaga odpowiedniej metody interpretacji.

5. Metoda historyczna pozwala ustalić wiele podstawowych faktów dotyczących działalności Jezusa.
Szczególnie mocno poświadczona jest Jego działalność nauczycielska, zgromadzenie uczniów oraz śmierć przez ukrzyżowanie za Poncjusza Piłata.

6. Historyk i teolog zadają częściowo odmienne pytania.
Historyk pyta, co można ustalić za pomocą źródeł i metod historiograficznych. Teolog pyta również o zbawcze znaczenie osoby i wydarzenia Jezusa Chrystusa.

7. „Jezus historii” i „Chrystus wiary” nie oznaczają dla chrześcijaństwa dwóch różnych osób.
Wiara Kościoła odnosi się do tego samego Jezusa z Nazaretu, który żył i umarł w konkretnym momencie historii.

8. Zmartwychwstanie zajmuje szczególne miejsce.
Historia może badać świadectwa, powstanie wiary paschalnej i doświadczenia deklarowane przez pierwszych uczniów. Twierdzenie o działaniu Boga w zmartwychwstaniu przekracza jednak kompetencje samej metody historycznej.

9. Historyczność Jezusa posiada znaczenie dogmatyczne.
Wynika to przede wszystkim z prawdy o Wcieleniu: Syn Boży, według wiary chrześcijańskiej, rzeczywiście wszedł w ludzką historię.

21. Schemat do nauki

JEZUS HISTORYCZNY

↓

Źródła chrześcijańskie
Paweł → Ewangelie → pozostałe pisma NT

+

Źródła pozachrześcijańskie
Józef Flawiusz → Tacyt → Pliniusz Młodszy → Swetoniusz

↓

Metoda historyczno-krytyczna

↓

Rekonstrukcja historyczna
Judaizm → Galilea → Jan Chrzciciel → głoszenie królestwa Bożego → uczniowie → działalność w Jerozolimie → ukrzyżowanie za Poncjusza Piłata

↓

Wydarzenia paschalne i wiara pierwszych uczniów

↓

Interpretacja teologiczna

↓

JEZUS CHRYSTUS – SYN BOŻY I ZBAWICIEL

Ostatnie przejście nie jest już wyłącznie rezultatem metody historycznej. Stanowi odpowiedź wiary na osobę i wydarzenie Jezusa Chrystusa.

Formuła do zapamiętania

Badania historyczne pytają: „Co możemy wiedzieć o Jezusie z Nazaretu jako postaci historycznej?”

Chrystologia pyta: „Kim jest Jezus Chrystus?”

Pierwszego pytania nie należy pomijać w imię wiary, drugiego zaś nie można zredukować do pierwszego.